بعدی
بعدی بازگشت
بعدی بازگشت

اجتهاد در تفسیر روایی امامیه

ناشر : دانشگاه امام صادق (ع)

نویسنده : حمیدرضا فهیمی تبار

سال نشر : 1390

تعداد صفحات : 434

هم اکنون غیرقابل سفارش!

معرفی کتاب

تاریخ تفسیر نشان می دهد که بخش عمده ای از تفاسیر مجموعه روایاتی است که از آن ها به روایات تفسیری تعبیر می شود. در نگاه رایج، این تفاسیر صرفاً مجموعه های حدیثی است که بدون اعمال نظر مؤلفان و بدون آنکه از عامل یا عواملی متأثر باشد پدید آمده اند و تنها اقدام مؤلفان جداسازی روایات از منابع اصلی حدیثی و جای دادن آن ها در کنار آیات و در مجموعه هایی کوچک تر بوده است و برای تمییز این مجموعه های حدیثی از تفاسیر دیگر، آن ها را تفاسیر نقلی، اثری، روایی و تفاسیر به مأثور نامیده اند و در مقابل، تفاسیری را که مفسران در آن ها برای فهم آیات از منابع دیگری همچون عقل یا قرآن استفاده کرده و به اعمال نظر پرداخته اند تفاسیر اجتهادی نام نهاده اند. این کتاب برای یافتن نمونه هایی از اجتهاد در تفاسیر روایی و مبانی مؤثر بر آن ها با این سه پرسش آغاز شده است: مبانی تفاسیر روایی امامیه کدام است؟ پدیدآورندگان تفاسیر روایی در چه زمینه هایی اجتهاد کرده اند؟ علل و عوامل مؤثر بر اجتهاد آن ها چه بوده است؟
در پاسخ به این سه پرسش سه فرضیه زیر تبیین گردیده است: 1. تفاسیرروایی بر مبانی همچون عرفی نبودن زبان قرآن، خصوصی بودن خطاب در قرآن و ناتوانی عقل از فهم قرآن استوار است؛ 2. مؤلفین این گونه تفاسیر هم در رسیدن به این مبانی و هم در شیوه (روش و گرایش) تفسیری خود اجتهاد کرده اند؛ 3. اجتهاد در تفاسیر روایی از عوامل فرهنگی عصر مفسران و از دانسته ها و گرایش های علمی و کلامی آن ها متأثر بوده است.

به منظور تبیین فرضیه ها، پنج تفسیر مشهور روایی امامیه یعنی تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی، عیاشی، صافی، برهان و تفسیر نور الثقلین به عنوان دامنه تحقیق انتخاب شده و در چهار فصل مورد بررسی قرار گرفته و نتایج زیر به دست آمده است:

الف. در تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی، مؤلف از منابع مختلفی همچون تفسیر علی بن ابراهیم قمی و ابوالجارود و دیگران روایاتی را برگزیده، ولی در تفسیر آیات به روایت اکتفا نکرده، بلکه در کنار روایات تفسیری، از احکام عقلی و علوم رایج عصری، از خود قرآن برای تفسیر قرآن استفاده کرده است؛ همچنین مؤلف از دانسته های ادبی خود همچون معنای واژه ها با استفاده از سیاق، تحلیل ادبی عبارات و از اجتهاد درشناخت مرجع ضمیر در تبیین آیات بهره برده است. گرایش کلامی تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی نشان می دهد مؤلف بر جریان های کلامی عصر خود آگاهی داشته است. او در بسیاری از آیات از عبارات «الرّد علی...» استفاده کرده و به موضوعات کلامی مثل بداء ، رجعت، ظهور، امامت و علم امام نیز پرداخته و تفسیر خود را به گونه ای سامان داده است که می توان آن را دفاعیه قرآنی از معتقدات امامیه در قرن چهارم نام نهاد. تفسیر قمی در حالی که در گرایش، کلامی و در روش، روایی- اجتهادی است، در تأویل گرایی نیز پر رنگ است. از گرایش و روشی که قمی در تفسیر خود برگزیده است، می توان مبانی زیر را از جمله مبانی معرفتی او دانست: 1. عقل توان فهم قرآن را دارد؛ 2. زبان قرآن زبان عرفی است و می توان آن را با استفاده از قواعد ادبی فهم کرد؛ 3. استناد به قواعد ادبی و احکام عقلی برای فهم قرآن حجیّت دارد. همچنین مبانی غیر معرفتی مؤثر بر تفسیر منسوب به قمی عبارت است از: 1. اوج گیری منازعات کلامی در قرن چهارم که موجب شده گرایش تفسیر منسوب به قمی کلامی باشد؛ 2. اجتهاد گرایی در تفسیر قمی نشان می دهد مؤلف متأثر از جریان اجتهاد گرایی است که در دوران غیبت صغری جریانی مغلوب بوده است.

ب. در تفسیر عیاشی همچون تفسیر قمی اجتهاد در روش و گرایش وجود دارد. برای نمونه عیاشی اسحاق بن محمد بصری را که از مشایخ اوست، غالی می داند و مفضل بن عمر را نیز به غلو متهم کرده است. نقل روایاتی از آن ها در تفسیر نشان می دهد عیاشی روایات این دو را به گونه ای گزینش کرده است که بر غلو دلالت نکند. بنابر این عیاشی در تفسیر خود صرفاً به جمع آوری روایات نپرداخته است. از سوی دیگرچینش روایات در تفسیر عیاشی نیز با اعمال رأی و نظر همراه است به طوری که در موارد متعددی روایات مطلق بر مقید و روایات تفسیری بر تأویلی مقدم شده است. گزینش دیگر عیاشی روایات موضوعی است؛ به طوری که 36% از روایاتی که عیاشی در تفسیر ده جزء اوّل قرآن نقل کرده، فقهی و 16% آن کلامی است. بر این پایه مبانی معرفتی عیاشی که مبانی رجالی و حدیثی و کلامی است عبارت است از: 1. قول به تفویض غلو است و کسانی همچون مفضل بن عمر و اسحق بن محمد بصری غالی بوده ولی می توان به روایات آن ها به شرط اینکه در آن غلو نباشد اعتماد کرد. 2. طبقه بندی موضوعی روایات جایز، بلکه لازم است (براساس این مبناست که عیاشی 73 روایت در مقدمه را طبقه بندی کرده و برای آن ها عناوینی انتخاب کرده به گونه ای که این عناوین از گرایش و باورهای عیاشی حکایت می کند). عیاشی در تألیف تفسیر از عوامل غیر معرفتی عصر خود نیز متأثر بوده است. گزینش روایاتی در ذم مرجئه و ابو حنیفه و انتخاب روایات فقهی بر پایه فقه امامیه در منطقه ای که فقه حنفی و تفکر ارجائی رواج داشته نشان می دهد، وی تفسیر خود را برابر جریان فکری حاکم و در جهت دفاع از امامیه نوشته است.

ج. فیض در تفسیر خود علاوه بر روایات، از آیات قرآن، احکام عقلی و قواعد فلسفی و عرفانی و دانسته های ادبی برای تفسیر استفاده نموده و بیشترین روایات تفسیری خود را از تفسیر قمی و اصول کافی انتخاب کرده است، از این روی در تفسیر صافی انتخاب منابع روایی، انتخاب آیات قرآن برای تفسیر آیات دیگر و انتخاب احکام عقلی برای تفسیر آیات در تفسیر صافی نمونه هایی از اجتهاد در روش تلقی می شود و بهره گیری از دانسته های ادبی و استفاده از قواعد فلسفی و عرفانی در تفسیر آیات نشان گر اجتهاد در گرایش تفسیر صافی است. با توجه به روش و گرایش تفسیر صافی می توان گفت مبانی تفسیری فیض عبارت است از: 1. قرآن برای غیر معصوم قابل فهم است و برای فهم آن می توان از قواعد ادبی، عقلی و فلسفی و عرفانی کمک گرفت. 2. بین احکام عقلی و روایات، تعارضی وجود ندارد. برهمین اساس فیض از هیچ روایتی عبور نمی کند و سعی دارد روایات را به گونه ای تفسیر کند تا با مبانی او که «عقل و شرع را مؤید یکدیگر می داند» سازگار باشد.

د . تفسیر البرهان چه به لحاظ متن و چه به لحاظ مشرب مؤلف آن مشهورترین تفسیر روایی است که بر مبنای اخباری گری تألیف شده است. به رغم اینکه تفسیر بحرانی روایی محض شمرده شده از اعمال رأی و نظر خالی نیست. بحرانی اغلب روایات خود را از آثار شیخ طوسی، شیخ صدوق و کلینی انتخاب کرده. تأکید او بر اعتماد روایات مسند نشان می دهد آنچه را نقل کرده از منابع مختلف گزینش نموده است و صرفاً به نقل همه آنچه در دسترس داشته نپرداخته است. وی روایاتی را چه در مقدمه و چه متن تفسیر گرد می آورد و برای آن ها عنوان هایی منطبق با مشرب اخباری گری خود برگزیده است. بحرانی در موارد اندکی به جمع بین روایات متعارض اقدام کرده و در مکی یا مدنی نامیدن آیات و سور بدون استناد به روایت، مکان و زمان نزول را معیار قرار داده است. اضافه بر این موارد او به گزینش روایات موضوعی متناسب با نیاز زمان و مکان خود دست زده است. بحرانی در تألیف تفسیر البرهان پای بندی خود را به مبانی اخباری گری نشان داده و در موارد بسیار اندکی پا را از آن مبانی فراتر نهاده است. وی در پاسخ به نیاز منطقه بحرین روایات فقهی خاصی را برگزیده و بر باورهای فقهی و کلامی امامیه تفسیر خود را شکل داده است. وی جز روایات معصومین سخن دیگری را در تفسیر حجت نمی داند و خطاب قرآن را خصوصی و عقل را از فهم قرآن ناتوان می شمرد.

هـ . در تفسیر نور الثقلین نیز اعمال رأی و نظر در زمینه های مختلف وجود دارد. مؤلف در موارد پر شماری روایات را تقطیع کرده و اغلب بر تقطیع خود تصریح کرده است و نیز روایاتی را که مفسران پیشین در تفسیر آیه مورد نظر خود آورده اند، جابه جا کرده و برای تفسیر آیه دیگر از آن استفاده کرده است، بنابراین در فهم تناسب روایات و آیات به اجتهاد گراییده است. وی در مواردی سخن دیگر مفسران را که روایت نیست به عنوان تفسیر ذکر کرده است و در موارد نادری به تفسیر روایت و یا به جمع بین روایات اقدام کرده است. حویزی روایاتی را در ذم اجتهاد و ناتوانی عقل از منابع روایتی نقل کرده که در همان منابعی که از آن ها استفاده کرده، روایاتی وجود دارد که عقل را مدح کرده است، از این روی حویزی روایات مورد نظر خود را انتخاب کرده است. آنچه در مورد تفسیر حویزی بیان شد، نشان می دهد مبنای حویزی در تفسیر همان مبنای اخباری گری بوده است و در انتخاب روایات بر روایات امامیه تکیه کرده و روایت مسند را بر غیر آن ترجیح داده است. از مقدمه کوتاه او در تفسیر چنین بر می آید که حویزی تفاسیر غیر روایی را مردود ندانسته است.

از آنچه بیان شد نتیجه می شود: 1. مؤلفان تفاسیر روایی در برخی مبانی معرفتی مشترک اند و در پاره ای از آن ها اختلاف دارند. برای نمونه عیاشی و بحرانی خطاب قرآن را خصوصی می دانند، ولی شیوه تفسیر قمی و فیض نشان می دهد آن ها قرآن را برای عموم قابل فهم می دانسته اند و مبانی غیر معرفتی نور الثقلین و البرهان نیز با توجه به اختلاف بوم با یکدیگر فرق دارد. بنابراین فرضیه اوّل در تمام تفاسیر روایی قابل اثبات نیست، بلکه با برخی از آن ها مطابقت دارد. مفسران تفسیرروایی در زمینه هایی همچون انتخاب منابع، انتخاب راوی، انتخاب موضوعی روایات، تقطیع روایات،انتخاب و ترجیح بعضی روایات بر بعضی دیگر با توجه به مسند بودن آن ها و چیدمان روایات اجتهاد کرده اند. اجتهاد در این زمینه ها به معنای اجتهاد در شیوه (روش و گرایش) است. آن ها در ر سیدن به مبانی نیز اجتهاد کرده اند و در سامان دهی تفسیر خود از عوامل فرهنگی معاصر (مبانی غیر معرفتی) و باورهای مذهبی و کلامی و دانسته های علمی خود (مبانی معرفتی) متأثر بوده اند.
  • زبان کتاب
    فارسی
  • شابک
    978-600-214-115-6
  • سال نشر
    1390
  • چاپ جاری
    1
  • تاریخ اولین چاپ
    1390
  • شمارگان
    1500
  • نوع جلد
    جلد نرم
  • قطع
    رقعی
  • تعداد صفحات
    434
  • ناشر
  • نویسنده
  • وزن
    530
  • تاریخ ثبت اطلاعات
    جمعه 13 آذر 1394
  • شناسه
    37169
کاربر گرامی توجه داشته باشید که این بخش صرفا جهت ارائه نظر شما در رابطه با همین مطلب در نظر گرفته شده است. در صورتی که در این رابطه سوالی دارید و یا نیازمند مشاوره هستید از طریق تماس تلفنی و یا بخش مشاوره اقدام نمایید.
نام و نام خانوادگی
پست الکترونیک
نظر
کد امنیتی
محصولات مرتبط